Translate

4 Kasım 2026 Çarşamba

Sessiz Dost

Yönetmen: Ildiko Enyedi

İngilizce Adı: Silent Friend

Yapım Yılı: 2025

Üç ayrı kuşağın, Almanya'da Marburg Üniversitesi'nin botanik bahçesindeki ginko biloba ağacı ile etkileşimleri üzerinden insan-doğa ilişkileri üzerine bir sorgulama.
Tür:     Belgesel Dram
Yazar:  Ildikó Enyedi, Tina Kaiser, Corinne Le Hong
Kast:    Tony Leung Chiu-Wai, Luna Wedler, Enzo Brumm
Imdb:   7.3

Öne Çıkanlar:

“.İnsan her şeyin ölçüsüdür ... Var olanların var olduklarının, var olmayanların var olmadıklarının ölçüsüdür.”
Protagoras 

İlkel dinlerden Antik Yunan'a oradan tek tanrıcılağa ve hatta hümanizma hareketine kadar uzanan insan merkezli dünya algısını üç farklı kuşağın aynı ginko biloba ağacı ile ilişkileri üzerinden masaya yatırıyor, Enyedi Sessiz Dost filmi ile. İnsanoğlu, şüphesiz doğayı ve çevresini -Locke'cu bakış açısıyla- kendi algısal kapasitesiyle değerlendirirken dolaylı olarak bu kapasitenin sınırlarını evrensel hakikatin sınırları olarak kabul ettiği öncülüne sığınmış oluyor. Yeryüzünde kökleri yüz milyonlarca yıl geriye giden yaşam türlerinin yanında, birkaç yüzbin yıllık varloluş sürecinde ancak misafir olarak nitelenebilecek bir türün bu bakış açısının egosantrik olmaktan öteye gitmeyeceğini varsaymak yanlış olabilir mi?

Evrimsel süreç içinde algıları sadece hayatta kalmasına yetebilecek biçimde şekillenmiş bir tür olarak insanın gerçeklik algısı ile, yüz milyonlarca yıldır doğanın parçası olagelmiş ginko gibi bir yaşam türünün gerçeklik algısı arasındaki sorgulama, aslında mutlak hakikat kavramının sorgulamasına götürüyor bizi. Gerçeklik organizmanın bilişsel ve algısal kapasitesiyle erişebildiği bir dış dünya resmiyken, hakikati algılardan bağımsız mutlak olanın bilgisi olarak tanımladığımızda karşımıza çıkması muhtemel evrensel resim oldukça değişiyor. Özünde evren madde ise ve indirgemeci bir yaklaşımla atomaltı dünya sadece titreşimlerden meydana gelen bir ortamsa, her canlının tireşimleri algılayış şeklinin farklı olması da kaçınılmaz. Tüm hakikat ise işte o titreşimlerin içinde hapis kalıyor aslında.Sinir sisteminin enerji maliyeti, evrimsel seçilim ve gelişimsel uzmanlaşma birlikte düşünüldüğünde, insan algısının çevrenin eksiksiz bir temsilini üretmek üzere değil, işlevsel olarak yararlı ayrımları yapabilecek biçimde gelişmiş olması mümkün. Buna rağmen, insanoğlu sınırlı algı kapasitesiyle tüm hakikate hükmedebildiğini düşünen bir tür olarak ortaya çıkabiliyor.

Tony'nin bebekler üzerinde yaptığı nörolojik ölçümlerde ortaya çıkan ve algı alanlarının yetişikinere göre neden çok daha geniş olduğunu gösteren çalışmaları belki de bu evirmsel gerçeğe yani insanın zihin gelişim sürecinde yeni gerçeklikleri keşfederken; seçici olarak bazı algısal olasılıklara duyarlılığını da kaybediyor oluşuna işaret ediyor olabilir. Özünde enerjiyi en verimli kullanacak şekilde evrilmiş insan beyni, belki de Patrica Churchland'i doğrular şekilde doğum sonrasında nöron popülasyonlarını kimi zaman %85'lere varan ölçüde elerken yeni bağlantılar keşfetmek yerine bunları azaltmak yönünde hareket etmiş olmuyor mu? Bu algısal eleme de diğer yanı ile doğa ile insan arasına aslında bir yabancılaşma duvarı çekmiş oluıyor öte yandan. Bu hali ile Enyedi'nin aslında nörolojik çalışmalardan örneklerle harekete geçmiş olması hiç şaşırtıcı değil. 

Her ne kadar bir sinir sistemine sahip olmasalar da bitkilerin çevresel uyaranlara tepki verebildikleri, tekrarlanabilir deneylerle gösterilmiş durumda. Böcek saldırısına uğrayan bitkilerin uçucu kimyasal bileşikler salgılayarak komşularının savunma mekanizmalarını harekete geçirebilmesi, iletişimin insanın aşina olduğu ses ve dil biçimlerine indirgenemeyeceğini gösteriyor. Farklı türler arasındaki bağlantısallık, insan kavrayışının çok ötesinde gerçekleşiyor olabilir. Zekânın önemli göstergelerinden birinin gelecekteki koşulları öngörebilme kapasitesi olduğunu kabul edersek, daha geniş bir perspektiften bakıldığında bitkilerin de farklı düzeylerde bir zekâya sahip olup olamayacağı, bilimsel araştırmaların giderek daha fazla ilgi gösterdiği bir soru olarak karşımıza çıkıyor. Acaba tüm varlıkların kendi güçleri ölçüsünde varoluşlarını sürdürme çabası içinde olduklarını savunan Spinoza’nın conatus düşüncesinin doğadaki somut karşılıklarını daha açık biçimde görebilecek miyiz? Belki de bu tartışma, tözü Varlığın kendisini fenomenolojik düzlemde gösterme arzusunun bir tezahürü olarak düşünmemize ve böylesi bir varoluş anlayışını insanla sınırlamaktan vazgeçmemize yol açacaktır.

İnsanlık geliştikçe doğayla iletişim kurma biçimleri de değişiyor. Bu hâliyle filmde, 1908, 1972 ve 2020 yıllarında farklı kişilerin üniversitenin bahçesindeki aynı ağaçla, içinde bulundukları kültürel ve bilimsel ortamların etkisi altında kurdukları ilişkilerin sergilenmesi oldukça anlamlı. Enyedi'nin ginkgo ağacı, insan yaşamlarının geçiciliği karşısında bambaşka bir zaman ölçeğini temsil ediyor.
20. yüzyılın başında, kadınların bilim insanı olmalarının bile sorgulandığı baskıcı ortamda Grete'nin, Linnaeus'un bitkilerin eşeyli üremeye dayalı sınıflandırması üzerinden zorlayıcı bir sınava tabi tutulması, erkek egemen bilim kurumunun kadına biçtiği aşağılayıcı toplumsal rolü görünür kılıyor. Buna karşılık, çok bilinçli bir zaman seçimiyle, cinsel devrimin etkilerinin hissedildiği 1972 yılında Alice, Hannes'e çok daha girişken bir şekilde yaklaşabiliyor. 2020 yılının salgın günlerinde ise Tony, kadınlardan ve toplumdan büyük ölçüde soyutlanmış, neredeyse aseksüel bir yaşama çekilmiş hâlde ginkgoya yaklaşıyor. Böylece filmde, cinsiyetçi baskıdan cinsel özgürlüğe, oradan da toplumsal ve cinsel yalıtılmışlığa uzanan bir dönüşüme tanıklık ediyoruz. Ginkgo ise insanlığın bütün bu çalkantılarından habersiz, mevsimsel döngülerini kendi biyolojik zaman ölçeğinde yaşamaya devam ediyor.


Ender Şenkaya
Kasım 2026

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Film hakkındaki izlenimlerim...